Opublikowano

Uwaga na kleszcze – pytania i odpowiedzi

W czasie wysokiej aktywności kleszczy pojawia się wiele pytań na temat chorób które roznoszą, ich zachowań, środowiska i warunków w jakich występują. Sprawdź kilka pytań i odpowiedzi na popularne zagadnienia.

Kleszcze to jedne z najczęściej występujących w naszym klimacie pasożytów, przenoszących wiele groźnych chorób. Do najpopularniejszych z nich należy kleszczowe zapalenie mózgu (w skrócie KZM) oraz borelioza. Pajęczaki te mogą jednak przenosić wiele patogenów wywołujących inne, mniej groźne choroby. O ile ich leczenie nie należy do najprostszych, o tyle przed ukąszeniem przez kleszcza możemy zabezpieczyć się samodzielnie, o czym dowiecie się w dalszej części tego artykułu.

Kleszczowe zapalenie mózgu

Jest to choroba powodowana przez wirus KZM. Atakuje on najważniejszy narząd naszego ciała – mózg – oraz podlegający mu układ nerwowy. Nie każde zakażenie tym wirusem prowadzi do poważnych powikłań, u wielu osób nie wywołuje on nawet zauważalnych objawów. Nie ustalono konkretnie, od jakich czynników zależy zwiększone ryzyko na zachorowanie, wiadomo jednak, że duże znaczenie ma wiek – im starsza osoba, tym poważniej przebiega u niej kleszczowe zapalenie mózgu. Niepokojący może być fakt, że obecna medycyna nie zna sposobu na całkowite wyleczenie tej choroby. Kuracja ogranicza się do łagodzenia jej objawów, do których należy gorączka i ból głowy oraz stawów, typowe dla zwykłej grypy. Osobom, które planują przebywać na obszarach o nasilonym występowaniu tej choroby zaleca się szczepienie.

Borelioza

Nie ma chyba osoby, która nie słyszałaby o tej groźnej chorobie zakaźnej. Bakteria, która ją wywołuje, przenoszona jest przez kleszcza i przenoszona do organizmu człowieka wraz z jego śliną lub wymiocinami (przy nieumiejętnym usuwaniu kleszcza z powierzchni skóry). W przypadku boreliozy przyjmuje się zasadę – im szybciej wykryta, tym większa szansa na uniknięcie poważnych powikłań. Czasami jednak nie jesteśmy świadomi, iż zostaliśmy ugryzieni przez kleszcza lub ignorujemy objawy tej choroby, do których zaliczają się: gorączka, bóle mięśni i stawów, rumień wędrujący (charakterystyczne zaczerwienienie o średnicy do kilkunastu centymetrów). Po zdiagnozowaniu choroby stosuje się najczęściej kurację antybiotykową. W przeciwnym wypadku może przejść ona w kolejną fazę, w której występują problemy kardiologiczne oraz neurologiczne. Nieleczona borelioza prowadzi do stanu, w którym pacjent nie może normalnie funkcjonować, ze względu na uszkodzenie większości narządów wewnętrznych.

kleszcze groźnie dla człowieka

Profilaktyka chorób odkleszczowych

W dostępnych źródłach można znaleźć wiele sposobów na zabezpieczenie się przed ugryzieniem kleszcza. Są nam one przypominane zwłaszcza w okresie wakacyjnym. Najlepiej unikać miejsc (wysokich traw, bujnej roślinności), w których jest wysokie ryzyko złapania kleszcza. Jeśli wybieramy się na wycieczkę do lasu, należy zadbać o odpowiedni ubiór – powinniśmy przede wszystkim osłonić nasze stopy oraz łydki, przyda się także nakrycie głowy. Warto również obejrzeć swoje ciało, np. podczas kąpieli i sprawdzić, czy nie znajdują się na nim kleszcze. Dodatkową ochronę możemy sobie zapewnić stosując różnego rodzaju środki odstraszające. Gdy wiemy, że przez dłuższy czas będziemy znajdować się w obszarach, w których istnieje ryzyko ugryzienia przez kleszcza, dobrym rozwiązaniem jest zaszczepić się przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu.

Jeszcze nie tak dawno temu kleszcze były kojarzone z okresem wiosennym i letnim. Temperatury poniżej zera, które utrzymywały się przez dłuższy czas, skutecznie eliminowały kleszcze z przyrody.  Zmiany związane z ociepleniem klimatu spowodowały jednak sytuację, w której na ugryzienie kleszcza narażeni jesteśmy przez cały rok. Ze względu na to, że kleszcze zaczynają się ukazywać gdy temperatura gleby wynosi ok. 5-7 stopni Celsjusza, pojawia się coraz więcej alarmów ostrzegawczych już nawet w okresie kalendarzowej zimy. Jednak za apogeum występowania kleszczy uznaje się okres od marca do listopada, wówczas liczba ich jest największa.

Jak bronić się przed plagą kleszczy?

Zastanawiając się nad sposobami walki z kleszczami najprostszym rozwiązaniem wydawałoby się zapewne unikanie miejsc, w których ryzyko ukąszenia przez kleszcza jest największe. Zdajemy sobie jednak sprawę, że nie zawsze jest to możliwe, otóż kleszcze mają szerokie horyzonty obszarowe (lasy, łąki, drzewa, krzewy, parki, a nawet ogródki przydomowe). W takim przypadku najbezpieczniejszym rozwiązaniem będzie porządnie się ubrać (długie spodnie, długa bluzka, czapka albo kapelusz, wysokie buty itd.). Aby jednak zapewnić sobie większa ochronę przed tymi groźnymi pasożytami, warto zastosować specjalistyczne preparaty antykleszczowe.

Preparaty antykleszczowe

W sklepach stacjonarnych i internetowych, czy też w aptekach pojawia się coraz większa gama produktów, które mają za zadanie odstraszać kleszcze. Najpopularniejsze preparaty to środki w płynie lub aerozolu, które rozpyla się na skórze. Kolejne, również często używane specyfiki to produkty typu roll-on oraz kremy. Jak w przypadku płynów i aerozoli, preparaty trzeba nałożyć na skórę. Można kupić także plastry, które powinno się przykleić w widocznym miejscu na ciele. Jednakże jeśli ktoś nie chce, aby specyfiki miały bezpośrednią styczność ze skórą, w ofercie dostępne są np. opaski na rękę. Wszystkie te produkty posiadają substancje chemiczne i substancje naturalne, które swoją zawartością drażnią narząd Hallera (narząd węchu) u kleszczy i skutecznie odstraszają je.

Sama natura odstrasza kleszcze

Niebezpieczne pasożyty nie tolerują pewnych roślin występujących w naturze. Wobec tego można  spróbować odstraszyć kleszcze w sposób naturalny. Kleszcze nie przepadają za zapachem cebuli, czosnku, eukaliptusa, chrzanu, lawendy, mięty pieprzowej, tymianku, rozmarynu czy melisy.. Odpowiednio rozcieńczone olejki eteryczne (np. olejki: goździkowe, z drzewa herbacianego, paczulowe) dodatkowo mają działanie antykleszczowe. Waśnie te rośliny są często wykorzystywane do produkowania specyfików przeciw kleszczom. Można oczywiście wykorzystać te naturalne właściwości poprzez rozprowadzenie nieprzyjemnej dla kleszcza woni po swoim ciele, po swoich ubraniach albo po rzeczach, które najczęściej ze sobą nosimy. Rośliny można sadzić w domu lub w ogrodzie tworząc naturalną barierę, dzięki której pajęczaki nie będą miały możliwości ataku.

Właściciele psów i kotów przywykli do stosowania ochrony przeciw kleszczom w okresie wiosny i lata. Wynika to z faktu, że to czas dużej aktywności tych pasożytów. Wiele osób uważa, że w chłodniejszych miesiącach kleszcze nie stanowią zagrożenia. To niestety nie jest prawdą. Kiedy tak naprawdę kleszcze są nieaktywne?

Temperatura, nie pora roku

Aktywność kleszczy nie jest uzależniona od pory roku czy konkretnych miesięcy, lecz od temperatury. A ta, w ostatnich latach bywa zaskakująco wysoka, nawet w grudniu i styczniu. Kleszcze przestają być aktywne w momencie, kiedy temperatura gleby spada do około 7-5°C. Żeby ziemia ochłodziła się tak bardzo, nie wystarczy tylko kilka zimnych dni.

Biorąc pod uwagę jak wyglądał 2019 i jak rozpoczął się 2020 rok, można przypuszczać, że okres nieaktywny dla kleszczy został ekstremalnie skrócony. Przy utrzymaniu takich trendów pogodowych pozostaną one aktywne już od końca lutego – początku marca, aż do listopada. Dla psów i kotów oznacza to konieczność ochrony praktycznie przez cały rok.

Nie tylko w lesie, nie tylko w dzień

Chociaż mit o spadaniu kleszczy z drzew obalono już dawno, to przekonanie o tym, że żerują tylko w głębi lasu nadal jest popularne. Tymczasem te małe stworzenia są dużo sprytniejsze i koncentrują się głównie na obrzeżach lasów, łąk i innych terenów zielonych. Wybierają także okolice często uczęszczanych ścieżek i dróg – w końcu tam najłatwiej im znaleźć żywiciela. 

Niestety kleszcze zadomowiły się już w miejscach znacznie bliższych człowiekowi. Stanowią prawdziwą plagę w miejskich parkach i skwerach. Czworonogi bardzo często łapią kleszcze po prostu na osiedlowym trawniku. Dlatego tak ważna jest skuteczna ochrona. Ludzie nie są tak narażeni na ukąszenie, ze względu na obuwie i ubranie.

Kleszcze pospolite oraz łąkowe najbardziej aktywne są za dnia. Polują rano, około godziny 8:00, a następnie od 15:00 do późnych godzin wieczornych, czasem nawet do północy. Inny gatunek – obrzeżek gołębi ma nieco odmienny tryb życia i atakuje tylko nocą. Ten rodzaj kleszczy jest wyjątkowo nieprzyjemny, ponieważ lubi wchodzić do domów i mieszkań przez okna. Obrzeżki lubią ukryć się w szparach podłogi, pod parapetami i w innych podobnych miejscach.

Podsumowując, najmniejszą aktywność kleszczy obserwuje się w okresie od końca listopada do początku marca. Trzeba jednak pamiętać, że zależy to od temperatury. Kleszcze pozostaną aktywne, jeśli temperatura gleby nie spadnie poniżej 7-5°C. W lecie najbezpieczniej jest między 10:00 a 14:00, ponieważ wtedy żaden gatunek kleszcza nie żeruje.

Czy kleszcze są aktywne zimą?

Istnieje przekonanie, że kleszcze nie są aktywne zimą. Chłodne, często mroźne miesiące zmuszają w teorii wszystkie owady do zimowego snu i walki o przetrwanie. Owszem, dawniej, kiedy zimy charakteryzowały się znacząco ujemnymi temperaturami, kleszcze nie znajdywały odpowiednich miejsc, by przetrwać dla nich ten okropny czas. Większość populacji tych niebezpiecznych insektów nie było w stanie przeżyć okresu największych mrozów. Powodowało to zwykle, że w okresie letnim wysyp kleszczy był widocznie mniejszy. W ostatnich jednak latach, kiedy zimy są zdecydowanie łagodniejsze, kleszcze nie są narażone na takie zagrożenie, jak jeszcze nie tak dawno temu. Wystarczy, że odnajdą schronienie w ściółkach lub stertach liści, dzięki czemu przetrwają do upragnionej wiosny. Co gorsze, ocieplenie klimatu powoduje, że mogą one być aktywne też zimą i należy mieć na uwadze, że tereny, które latem są dla nich przyjazne i które człowiek dla własnego bezpieczeństwa powinien unikać, mogą być również groźne w okresie późnojesiennym i zimowym, dlatego należy omijać szerokim łukiem wszystkie te miejsca, w których można spotkać kleszcza, bez względu czy jest to lato czy zima.

Czy mimo tego, iż kleszcze mogą być aktywne w ciągu zimy, kiedy ta jest łagodniejsza, to stanowią one dla człowieka tak samo wysokie zagrożenie, co latem? Jeśli chodzi o samą budowę kleszcza, to jest on tak samo niebezpieczny i może przenosić bardzo groźne, wręcz śmiertelne choroby również w okresie zimowym. Plusem zimy jest to, że człowiek jest ubrany w większą liczbę ubrań, które towarzyszą mu nawet w nieco cieplejsze i słoneczne dni. W takich warunkach kleszcze nie są w stanie (lub jest to dla nich mało prawdopodobne) dostać się na skórę i rozpocząć pasożytnictwo. Często wysokie zimowe buty uniemożliwiają jakiekolwiek przejście kleszcza pod ubranie człowieka.

Istotną kwestią jest, że w Polsce żyje około 20 różnych gatunków kleszcza. Jak łatwo wywnioskować, każdy rodzaj kleszcza ma odmienne nacechowanie. Niektóre łatwiej znoszą niekorzystne warunki i zdecydowanie jest im prościej je przeżyć. Część kleszczy potrzebuje już do pełnej aktywności, oprócz niskiej wilgotności powietrza, temperatury rzędu kilku stopni powyżej zera. Kleszcze potrafią wyjść na polowanie nawet, gdy termometr nie pokazuje jeszcze 10 stopni Celsjusza. Taka pogoda już nie jest czymś abstrakcyjnym w lutym, dlatego nawet w tym miesiącu człowiek może być narażony na te niebezpieczne insekty.

Wniosek zatem nasuwa się jeden – nieważne jaka aura panuje za oknem, ponieważ w dzisiejszych czasach należy zawsze w pewien sposób zabezpieczyć się przed ewentualnym atakiem i zagnieżdżeniem kleszcza.